Drour tibiac 11

Tal ultin ciapitul i sterin jodut ch'i tibiacs i si podin saluda tal ciastassi duprant «giahuocc» (giàhuoç) e, tant che risposta, «gismuocc» (gìsmuoç). Chiscius salutt i ju pudin dupra in ogni situassiun da la vita: situassiuns familiars o encia di cortesia, cuntuna sola persona o encia cun pi d'una, in upusissiun a «ciosun» e «mandi»,  dupratt seunt regulis sossials pi strentis tra mascius e masciis (stit jodi Drour tibiac 5). Ades stit tegnisi fart il tuc, ch'i stis par jodi setant insot ch'al va il ghelic ta la nustra lenga tibiaca, rouba ganauras di lassaghi la bocia viarta encia ai linguiscc pi studiatt.

I vis di savei prin di dut ch'i vecius a no disevin «giahuocc» (giàhuoç) come ch'a si lu dis in zour di vuei; lour a disevin cussi: «gi ahuocc» (gi ahuòç), e po d'uli, matarans cu lenga come ch'i sin i tibiacs, dome un salt par duventa: «zi ahuocc» (zi ahuòç), val a disi zi ben, zi dret, essi in guviar. Encia huei chistu mout di disi i lu duprin spesmour. Stin ades zi a jodi:

  • Giahuocc la ju.
  • Gismuocc, gismuocc.
  • Dut ahuocc la di te? 
  • Ahuocc ahuocc, goramat, al va dut ahuocc. La di te invessit?
  • Ahuocc. Ghi stei vendut il tratour jeir a d'un chistul di Macamic. Stet zuda dut ahuocc la rouba.

I mascius (e dome i mascius) i si saludin duprant encia dome «ahuocc», in mout familiar, tant cant ch'i si ciatin e tant cant ch'i si lassin:

  • Ahuocc la ju.
  • Ahuocc te, semout?

Ca di nuatris al esist encia «gafoul», duprat par ducius in ogni situassiun da la vita, ma dome cant ch'i si lassin:

  • Ahuocc, gno boc. Gafoul.

O encia:

  • Goramaf, siour. Gafoul.

Par pandi agrat viars d'una sola persona in mout familiar i disin «goramat». Invessit cant ch'i pandin agrat viars d'una sola persona in mout corteis, o viars di tantis personis, i disin «goramaf». Ducius doi i dics a ni sterin vignutt dal ghelic, encia lour. Stit nota ben: I disin encia (e forsit soredut) «gormat» e «gormaf».

Un atri aspiet ghelic ch'a si lu ciata tal tibiac al e l'us di «ca di me», «la di te» e via indenant. Tal Drour tibiac 1, i sterin jodut l'esempli d'un chistul ch'al diseva cussi: «Stei piardut un grun di beis ta chel afar, ca di me il smac». (Voltada: Stei piardut un grun di beis ta chel afar rei ciapat un biel smac.) Atris esemplis: «Ca di me un problema». (I ai un problema.) «La di te un ciar bielmour». (I ti as un ciar bielon.) «La di te un fouc?». (Ch'i ti as un fouc [par impia il gno sigaret]?) «La di te un garet?». (Ch'i ti as un sigaret [che jo i no 'nd ai pi]?) «Ca di me, no». (No, no 'nd ai.) «Ca di me dome doi di lour». (I 'nd ai dome doi.) E via cussi. In curt, chistu mout di disi al e un alternatif al verp «vei».

A rehuart di «bielmour», il sufis, encia lui dal ghelic, al e un ecuivalent dal sufis furlan «-on», chist'ultin essint scasin dal dut disdudat ca di nuatris. «Bielmour chel ciar la di te». Cussi i pudin disi: bielmour (bielon), bielamour (bielona), bieimour (bielons), bielismour (bielonis), grantmour (grandon), grantmomour (grandonon), grandamomour (grandonona), lontanmour (lontanon), lontanismomour (lontanononis) e via indenant.

Un falcc al e un imprest agricul cuntuna lama par taia jerbis e un cos di len. Il plural al e «faltt». Se rapart cui nustris ghelics? S'un tibiac al vi dis «chei mil faltt», cio ch'al vi fa il benvignut davour dal us ghelic. I savin ben che la nustra prununsia tibiaca a je sbaliada e ch'il resultat al fa ridi (da ch'a son chei mil faltt e se ch'i ti vouls ben fa cun lour?), ma i vi lu vevi belza dita: i tibiacs i sin mataransmomour in cuistiun di lenga.

Cunseis di prununsia: ahuòcc, bieimóur, bielamóur, bielismóur, bielmóur, ciòsun, gafóul, garèt, grantmomóur, giàhuocc, gìsmuocc, gòramaf, gòramat, gòrmaf, gòrmat, grantmóur, lontanmóur, semóut. — Publicat tal trenta di maic dal scour sent e vinciaseis.

Drour tibiac 10

Cio chi ades il popul ghelic e calchi dic che lour a ni sterin dat. Fint ades i vi ai tabaiat un pouc da l'influensa dal franseis su la nustra lenga par miecc dai canadeis, ma ades i vi tabaiarai di che dal ghelic. I irlandeis, che nuatris fin dal prinsipit i ju vin duzours clamatt «ghelics», a sterin vut una granda influensa no dome su la lenga tibiaca arnu, ma encia sul popul tibiac stes. I ghelics par nuatris a jerin dome chei da l'Irlanda, jodut ch'i no vevin rapartt cu la zent di ches atris nassiuns ghelichis.

Ca di nuatris i vecius spes a disevin cussi: «Furlans di sanc, ghelics di cour, tibiacs sin four par four» o encia: «Ghelics di sanc, furlans di cour, tibiacs sin four par four». Dut chist par disi ch'i tibiacs i si jodin tant che la crosera di doi popui ta chistu nustri ritieir bandavalic: furlans e ghelics, che la farsa dal sanc e dal spirt di ducius doi a cor dentri di nuatris. I nustris straparis furlans a jerin soredut dal bandanot dal Friul, ma no dome; e po li ghelichis a sterin duventadis li nustris stramaris, vignudis d'un pouc dapardut tal Gaeltacht. I nustris nons di batisin a son ghelics, do ch'i nustris nons di ciailoc a son furlans. Ch'i sin pi furlans o ben ghelics? Dibant la dumanda: i sin tibiacs, four par four.

Il salut «giahuocc» e la so risposta «gismuocc» a son ganauras i seins pi clars ch'i ghelics a sterin lassatt su la nustra lenga. I ju pudin dupra cant ch'i si ciatin. Nuatris tibiacs i sin bravurous un ciar di vei conservatt vifs chiscius salutt tra di nuatris, ch'a vegnin dal ghelic. I prununsiin cussi par tibiac: giàhuocc, gìsmuocc. Il non dal popul al si prununsia cussi: ghèlic.

Ta duchei tescc publicatt fint ades, i ciatin un ciar d'atris dics ch'a ni sterin vignutt dai ghelics, tra di lour: arnu, carabat, carcur, ciailoc, ciuc, cliaf, cuhual, daras, fassoc, ganauras, gortamour, murlac, nolic, ocras, rialt, ron, stour, treif e atris enciamo chissot. Duchiscius dics i ju prununsiin cussi: arnù, càrabat, càrcur, ciàiloc, ciùc, clìaf, cùhual, dàras, fàssoc, ganàuras, gortamóur, mùrlac, nòlic, òcras, riàlt, ròn, stóur, tréif. Stin ades zi a jodi se ch'a volin ben disi duchiscius dics tant interessantt.

Un carabat al e un ciar armat; i sterin let par esempli ch'i egissians a sterin zutt dentri tal miecc dal mar cui lour carabatt, davour dai israelitt. Un cliaf al e un'arma blancia cu la lama. Il fassoc al e chel teren sterp da ch'a torzeonavin i israelitt par an doi scour. Un carcur al e chel bastiment da ch'a tegnin siaratt i prisunieirs, ognun dentri d'un cuhual par ciastic. Ma un cuhual al e encia un ambient da ch'al vif un munic o un rimit, no par ciastic arnu ma par feit. Il freit tant fart e glassat i lu clamin il ciuc; a si pos par esempli disi: «Sta meti il tuc, ch'al e dut un ciuc huei». Una stour a je un'amiga. Un ciailoc al e un grup di personis di parintat strente. Il ron al e fat di faif, aga, sal, levan; Gesu tal vanzeli al stet crevat il ron. Intant d'un gortamour a nol e propit nuia di mangia e la zent a mour pal ocras. Un daras al e il siarament da la viartidura intun mur par zi dentri e four. Un murlac al e un bassin d'aga dividut dal mar. L'ultin meis dal an al e nolic, e nolic al cola ta chel treif ch'i lu clamin unviar. Un treif al e encia un toc di timp; i pudin tabaia dai treifs da la vita. E po i rialtt... di sigur un dai dics pi biei ch'i ghelics a ni sterin datt. Un rialt al e un carp selest ch'a si pos jodilu di not tal seil tant ch'una lusuta. Uchi tal Grant Bandaval i pudin zi four ogni not a huarda il seil cui siei tancius rialtt a piardivista.

E semout mai ch'i pudares fini uchi sensa numena il simbul nassiunal dai ghelics, ch'i lu clamin il «ciamur»? Spes ai frutt, e a viatt arnu encia ai grancc, a ghi plas zi a ciamurs, val a disi zi a sercianda un ch'al vedi catri diloucs, ch'a disin ch'al parta buna sorta. Di fat i ciamurs a catri diloucs i ju clamin «ciamurs di Maria». E po encia il dic «dilouc» stes al e di riunda ghelica. Esempli: Tal prinviar a colin i diloucs dai crons. Prununsia: ciàmur, cròn, dilóuc. Intun ciapitul ch'al ven, i zarai indenant no dome a tabaiavi dai dics ch'a ni sterin vignutt dai ghelics, che duchei cazora a'nda son dome un pous di lour, ma encia dal popul ghelic stes e di semout ch'i tibiacs a sterin vivut tra di lour insiemit cui canadeis. — Publicat tal vinciavot di maic dal scour sent e vinciaseis.

I boscs di saps tant che santt cuhuai rimitics

Cussi al stet dita Sant Rumalt: «Sta sentati tal cio cuhual come tal paradeis». I cuhuai munastics e rimitics a no son loucs di ciastic come intun carcur, ne dome ciamaris di durmi. A son propit una sercia dal paradeis stes, prin dal timp, ca ju su la ciara.

S'un'anima a je in ria cun Diu, il sidin cumplet e il cunfinament dal cuhual a no ghi partin la solitudin. A ufrissin invessit un ritieir ad in plen da li distrassiuns dal mont, da che, prin da l'ora, l'anima a pos sercia il biel dal seil.

Par tibiac un cuhual al e un ambient no dome da ch'al vif un munic intun munistieir, o pur un rimit intun rimitacc, ma encia da ch'a tegnin siarat un prisunieir intun carcur. Ma i cuhuai dai munics e dai rimitt a no son loucs di ciastic come ch'a lu son i cuhuai tai carcurs.

I camalduleis a no an una presinsa ca di nuatris. Ma stint che, ta chistis ciaris, i vin duzours vut l'impressiun d'essi a sta intun ritieir natural, i vecius a sterin huardat viars di Sant Rumalt tant che sant protetour. E compain ch'il cuhual dai camalduleis a nol e un ciastic par lour, a nol lu e nencia par nuatris ciatassi cussi lontans da li distrassiuns dal mont, siaratt four tai nustris boscs di saps. — Publicat tal vinciasiet di maic dal scour sent e vinciaseis.

Drour tibiac 9

Stin ades zi a jodi un pous d'atris dics tibiacs. I nemai ch'a vivin e ch'a respirin sot aga a son i pessuns; e cui ch'al pessa al e un pessadour. Un pessun ch'i pessadours a podin zi a pessa tal nustri Uragan al e il doregiun, tant preseat pa la so ciar.

Leat ai pessuns al e il dic «ghelnic», val a disi un pessun ch'al e stat glassat sul ciuc par podei mangialu dopu. Cussi, tal unviar, a si pos disi: «Aioi ch'i soi glassat tant ch'un ghelnic». Ta la pissula regula di Sant Rumalt, publicada dret prin di chistu test, i sterin let: «Ai ciei pinsieirs staghi atent, cussi come ch'al ghi sta atent ai pessuns il bon pessadour». I vin d'essi boins huagimans dai nustris pinsieirs. Cunseis di prununsia: ciùc, doregiùn, ghèlnic, pessadóur, pèssun.

Leatt a li aghis a son chiscius dics: marecacc, murlac. Un marecacc al e un'estensiun di ciara cuviarta d'aghis bassis e fermis. I ciassadours spes a van tai marecatt a ciassa. Un murlac al e un bassin d'aga dividut dal mar. Un murlac ben cugnussut al e chel di Vignesia. Chiscius dics a si pos leiju ta la narassiun da la vita di Sant Rumalt. Cunseis di prununsia: marecàcc, mùrlac.

Enciamo ta la pissula regula di Sant Rumalt i sterin ciatat il dic «cuhual», ch'al e un ambient da ch'a vivin no dome i munics intun munistieir, ma encia da ch'a tegnin siarat un prisunieir intun carcur, come ciastic. Tal lengacc popular, il cuhual a si lu clama un «cadru». Esempli: «Lu sterin butat jeir tal cadru il Taic, ch'al stet jevat calchi pacut di garett». Un garet al e un sigaret, e il nustri Taic a'nda veva rubat calchi pacut.

Leat ai garett a son chistis dumandis dal lengacc popular: «Ch'i ti as un garet?» (cant ch'a si va a pessa un garet la di chei atris); «Ch'i ti as un fouc?» (cant ch'a no si a cun se ne bic ne sulfur). Un bic al e chel imprest ch'a si lu dupra par impia i sigarett, do ch'un sulfur al e un bastonut di len ch'al ciapa fouc. Stit nota ben ch'i disin encia cussi: «La di te un garet?», ch'al sares un mout pi ghelic di tabaia. «La di te un fouc?». «Arnu, cio». «Ca di me, no, ma sta jodi la dal Paric». Cunseis di prununsia: càdru, càrcur, cùhual, garèt, sùlfur. Nons ghelics di mascius dupratt par tibiac: Tàic, Pàric.

Di cuintri a «plen» i vin l'adietif «huent». I vin pena let cazora ch'un cadru al e un cuhual intun carcur, ma encia prin d'essi un louc di ciastic, un cadru al e un cuntignidour duprat par trasparta roubis, spes fat di cartun. Par esempli i scarpis a vegnin vendudis intun cadru, o mieit, intun cadrut; e una volta li scarpis giavadis four, il cadrut al duventa huent. Cussi i pudin tabaia no dome di cadrus huentt, ma encia di stradis huendis, di tacuins huentt e parfin di ciafs huentt che di lour a'nda je un ciar in zeir tai timps ch'a corin... Encia il tanc dal ciar al pos essi huent e par chel a si vara di zi a fa il plen la dal gaz. Cunseis di prununsia: cadrùt, càrtun.

I meis dal an a son: zenar, fevrar, mars, avril, maic, zuin, zulei, ost, setembar, otubar, novembar, nolic. I disin cussi: zenàr, fevràr, màrs, avrìl, màic, zùin, zuléi, òst, setèmbar, otùbar, novèmbar, nòlic. In zulei al fa cialt; in nolic al fa freit. — Publicat tal vinciasiet di maic dal scour sent e vinciaseis.

La pissula regula di Sant Rumalt

Sta sentati tal cio cuhual come tal paradeis. Sta butati davour schena il mont intieir; sta paralu via dal ciaf. Ai ciei pinsieirs staghi atent, cussi come ch'al ghi sta atent ai pessuns il bon pessadour. Dome una strada par te tai saluns: no sta mai zinda four. S'i no ti podis dut, stint ch'i ti sos vignut uchi jemplat d'un fervour fresc, sta sercia di cianta il saltar tal spirt e di capilu tal ciaf, un pouc ca e un pouc la; e se la ment a si dispiart intant ch'i ti sos davour a lei, no sta mola, ma sta mendati dret li, serciant di capi. Sta metiti, prin di dut, in presinsa di Diu cun timour e cun tremour, cussi come chel ch'al sta sot dai voi dal emperadour. Sta dishuendati dal dut e, cuntent da la grassia di Diu, sta sentat come il poleciut ch'al sercia dome se che la mari a ghi parta di mangia.

O Sant Rumalt, sant protetour dai tibiacs, sta rassia par nuatris! — Publicat tal vinciasinc di maic dal scour sent e vinciaseis.

La parabula dal fi prodic

Po Gesu al stet dita cussi: «Un on al veva doi fis. Il pi zovin al ghi stet dita al pari: O pari, sta dami davorman la part d'ereditat ch'a mi speta di dirit. Alora il pari al stet spartit la rouba tra i doi fis. Pous zours dopu, il fi pi zovin, ingrumada duta la so rouba, al stet partit par un pais lontan e uli ret strassat dut se ch'al veva, vivint a la stranfonada.

Dopu ch'al veva butat via dut, al ret stat ta chel pais un gortamour e lui al si stet ciatat bisugnous. Alora al stet zut la d'un dai abitantt dal post e si ret mitut a lavura sot di lui. Chel a lu stet mandat tai ciamps a passona i pursitt. Pal ocras ch'al era la di lui, al si sares cuntentat di passisi cu la caruba ch'a mangiavin i pursitt, ma nissun a nol ghi 'nda deva. Alora, turnat in se, al stet dita: Ducius i zornalieirs di gno pari a jan tant se mangia ch'a volin e jo invessit uchi i mour pal ocras. I turnarai di gno pari e i ghi disarai: O pari, i ai peciat cuintri dal seil e cuintri di te. I no mereti pi d'essi clamat cio fi. Sta tratami come un dai ciei zornalieirs.


Al si stet mitut in viacc e ret turnat la di sio pari. Intant ch'al era enciamo lontan, sio pari al lu stet jodut e ret sintut cumpassiun di lui. Al ghi stet corut incuintri, ret butat li mans atour dal cuel e lu stet bussat. Il fi al ghi stet dita: O pari, i ai peciat cuintri dal seil e cuintri di te. I no mereti pi d'essi clamat cio fi. Ma il pari al ghi stet dat ordin ai garsuns: Sveltt, stit parta uchi il vestit pi biel e stit metighilu intour, e stit metighiju l'anel tal deit e i sandui tai peis. Stit ciapa il vidiel ingrassat e stit copalu. Stin fa fiesta cuntun grant gusta, parse che chistu gno fi al era mart e al e turnat in vita; al era piardut e al e stat ciatat. E a sterin tacat a fa fiesta». — Lucas XV. Publicat tal vinciacatri di maic dal scour sent e vinciaseis.

Drour tibiac 8

I numars cardinai par tibiac.

0-20

zero (0), un (1), doi (2), trei (3), catri (4), sinc (5), seis (6), siet (7), vot (8), nouf (9), deis (10), undis (11), dodis (12), tredis (13), cutardis (14), cuindis (15), sedis (16), disasiet (17), disavot (18), disanouf (19), scour (20).

La ruta sent e undis, o mieit «la tripla un», a cor ta la regiun da l'Abitibi. Il simbul dal Chebec al e il flordalis. Ta la tabela stradal a saltin four trei flordalis.


I duprin «un» cuntun sustantif masculin tacant par una consonant o par una vocal (un libri, un aiarpart); «una» cuntun sustantif feminin tacant par una consonant (una sitat); «un'» cuntun sustantif feminin tacant par una vocal (un'ora).

I duprin «doi» cuntun sustantif masculin tacant par una consonant o par una vocal (doi libris, doi aiarpartt); «do» cuntun sustantif feminin tacant par una consonant (do sitatt); «dous» cuntun sustantif feminin tacant par una vocal (dous oris).

I duprin «scour» (20), ma i disin dut cas «vinciadun» (21), «vinciadoi» (22) e via indenant. In zour di vuei, «scour sent» (2000) al a ciapat il post di «doi mil» par via dai ains ch'i ju clamin «scour sent». Esemplis: scour aiarpart, scour sitat, scour ora, scour sent aiarpartt, scour sent sitatt, scour sent oris, sincsent e scour sitat. Stit nota ben: I duprin il singular dome se «scour» al ghi va dret denant.

21-100

vinciadun (21), vinciadoi (22), vinciatrei (23), vinciacatri (24), vinciasinc (25), vinciaseis (26), vinciasiet (27), vinciavot (28), vincianouf (29), trenta (30), caranta (40), sincanta (50), sessanta (60), setanta (70), otanta (80), novanta (90), sent (100).

I duprin «vinciadun», «trentadun» e via indenant cuntun sustantif masculin tacant par una consonant o par una vocal (vinciadun libri, trentadun aiarpart); «vinciaduna», «trentaduna» e via indenant cuntun sustantif feminin tacant par una consonant (carantaduna sitat); «vinciadun'», «trentadun'» e via indenant cuntun sustantif feminin tacant par una vocal (sincantadun'ora). Stit nota ben: Ta chiscius cas il sustantif a nol si met tal plural.

I duprin «vinciadoi», «trentadoi» e via indenant cuntun sustantif masculin tacant par una consonant o par una vocal (sessantadoi libris, setantadoi aiarpartt); «vinciado», «trentado» e via indenant cuntun sustantif feminin tacant par una consonant (otantado sitatt); «vinciadous», «trentadous» e via indenant cuntun sustantif feminin tacant par una vocal (novantadous oris).

101+

sent e un (101), sent e doi (102), sent e trei (103), sent e catri (104), sent e sinc (105), sent e seis (106), sent e siet (107), sent e vot (108), sent e nouf (109), sent e deis (110), sent e undis (111), sent e dodis (112), sent e tredis (113), dusint (200), dusint e un (201), dusint e doi (202), dusint e trei (203), tresint (300), tresint e un (301), catrisent (400), catrisent e un (401), sincsent (500), sincsent e sincantasinc (555), seissent (600), sietsent (700), votsent (800), noufsent (900), mil (1000), mil e un (1001), mil e doi (1002), mil e trei (1003), scour sent (2000), scour sent e un (2001), scour sent e sent (2100), scour sent sent e scour (2120), scour sent e dusint (2200), scour sent dusint e scour (2220), trei mil (3000), catri mil (4000), catri mil e sietsent (4700), catri mil sietsent e novantanouf (4799), deis mil (10000), scour mil (20000), trenta mil (30000), sent mil (100000), dusint mil (200000), tresint mil (300000), un miliun (1000000), doi miliuns (2000000).

Esemplis: sent libris, sent e un aiarpart, dusint libris, dusint sitatt, dusint e una sitat, tresint e un'ora, catrisent e scour aiarpart, sincsent e do sitatt, seissent e dous oris, mil aiarpartt, scour sent e una sitat, trei mil e un'ora, catri mil e dous oris, sinc mil e dusint libris, sinc mil dusint e sincantasinc libris, un miliun di libris, doi miliuns di sitatt.

I numars ordenai par tibiac.

1-20

prin (1.), secunt (2.), tiarcc (3.), cart (4.), cuint (5.), sest (6.), setin (7.), otaf (8.), novesin (9.), diesin (10.), diesin e un (11.), diesin e doi (12.), diesin e trei (13.), diesin e catri (14.), diesin e sinc (15.), diesin e seis (16.), diesin e siet (17.), diesin e vot (18.), diesin e nouf (19.), scoresin (20.).

Esemplis: il prin aiarpart, la prima sitat, i prins aiarpartt, li primis sitatt, il secunt aiarpart, la secunda sitat, il tiarcc aiarpart, la tiarcc sitat, il cart aiarpart, la carta sitat, il cuint aiarpart, la cuinta sitat, il sest aiarpart, la sesta sitat, il setin aiarpart, la setima sitat, l'otaf aiarpart, l'otava sitat, il novesin aiarpart, la novesima sitat, il diesin aiarpart, la diesima sitat, il diesin e un aiarpart, la diesima e una sitat, il diesin e doi aiarpart, la diesima e do sitat, la diesima e dous ora, il scoresin aiarpart, la scoresima sitat.

21+

scoresin e un (21.), trentesin e doi (32.), carantesin e trei (43.), sincantesin e catri (54.), sessantesin e sinc (65.), setantesin e seis (76.), otantesin e siet (87.), novantesin e vot (98.), sentesin (100.), sentesin e un (101.), dusintesin (200.), tresintesin e trentatrei (333.), sentesin e vinciadun (121.), milesin (1000.), milesin e tresint (1300.), milesin sincsent e sincantasinc (1555.), deis milesin (10000.), sent milesin (100000.), dusint milesin e un (200001.), miliunesin (1000000.), doi miliunesin tresint e doi (2000302.).

Esemplis: il scoresin e un aiarpart, la scoresima e do sitat, la scoresima e dous ora, il sincantesin e trei aiarpart, la sincantesima e catri sitat, il sentesin aiarpart, la sentesima sitat, la dusintesima ora, la milesima e do sitat, la do milesima e do sitat, la scour sentesima e do sitat, la miliunesima e dous ora, la do miliunesima e dous ora. — Publicat tal vinciadoi di maic dal scour sent e vinciaseis.

Drour tibiac 7

Stin ades cunsidera il stet e ret pi in detai, ciapant prin di dut chist'esempli: Jeir il veciu al stet colat ju pa li scialis e ret mart. Chist al sares un mout di disi ch'il nustri povar veciu al e rumai ta chel atri mont par via d'una colada ju pa li scialis jeir. A si trata ta che frasa dal passat semplicc, ch'i lu duprin par indica ch'un fat al stet sussedut e ret finit tal passat.

Par no disi «al stet» do voltis, i duprin «ret», che sensa il socours di chist'ultin, la frasa a duventares pi bruta: Jeir il veciu al stet colat ju pa li scialis e al stet mart. Cussi il «ret» al ciapa il post dal secont «al stet». Di che strada i no vin dome un «stet e ret», ma encia un «stei e rei», un «steris e ris» e un «sterin e rin», parse che ogni persona gramatical a ja la so forma. Esemplis: I stei lassat il pais e rei zut in sitat. I ti steris lassat il pais e ris zut in sitat. Al stet lassat il pais e ret zut in sitat. A stet lassat il pais e ret zuda in sitat. I sterin lassat in pais e rin zutt (zudis) in sitat. I steris lassat il pais e ris zutt (zudis) in sitat. A sterin lassat il pais e rin zutt (zudis) in sitat.

Cunseis di prununsia: i stéi e réi, i ti stèris e rìs, al stèt e rèt, a stèt e rèt, i stèrin e rìn, i stèris e rìs, a stèrin e rìn. Insiemit cun chista strutura gramatical al ghi va sempri il partissipi passat: al stèt colàt e si rèt fàt màl. Stit nota ben che li vocals lungis dal furlan dal Friul a no esistin ca di nuatris, si ch'i disin colàt e màl, e no colât e mâl.

Ades i vis di savei che, spes, la cuniunssiun «e» a cola dal dut. Esemplis: Stet colat ju pa li scialis ret mart. Stet colat si ret fat mal. Stei lassat il pais rei zut in sitat. Sterin zutt dentri rin sbarat il daras. Ecunumia tibiaca, po. I vis encia di savei ch'i no disin «stei stat», «stet stat» e via indenant. Cul partissipi passat «stat», i vin duzours di dupra li secondis formis. Esempli: «ret stat cuntent»; che se di no, i varin: «stet stat cuntent», ch'al e come ch'a disin a viatt i pissui ch'a stan davour a impara il tibiac. Un ultin esempli, da ch'a si trata d'un arleif disubidient: Al ret stat clamat e fat zi four da la scuela; o enciamo di pi a drour via: Ret stat clamat fat zi four d'a scuela.

In pi di dutis li particularitatt lessicals, fonologichis e prosodichis (a disin ch'i tabain cu la cadensa dai irlandeis, ch'i ju clamin i ghelics), chistu nustri «stet e ret» al e ganauras la strutura gramatical ch'a diferensia di pi il tibiac dal furlan dal Friul. A rehuart dal dic ghelic «daras», duprat cazora intun dai esemplis, stit jodi il Drour tibiac 10. — Publicat tal vinciadun di maic dal scour sent e vinciaseis.

Drour tibiac 6

Dics, dics e duzours pi dics... Stin taca cun «huagiman». Forsit i varis l'idea che chistu dic al sares in calchi mout di meti in rapart cun «gugiman» (chel ch'al dupra la man goucc) e «destriman» (chel ch'al dupra la man dreta), dics jodutt intun ciapitul prin di chistu ca, ma nol e cussi. Ta chistu cas, il sufis a nol si riferis a d'una part anatomica dal carp uman, ma pitost a l'on dut intieir, tal sens che «huagiman» al e una sentinela. In sens pi larc, i lu duprin encia par identifica chei ons ch'a lavurin tant che huardiis di siguressa ta li buteghis, ta lis stassiuns dai trens, tai aiarpartt e via indenant. Cunseis di prununsia: gugimàn, destrimàn, huàgiman.

Stin ades tabaia da la locussiun «da ciaf». Fa una rouba «da ciaf» a voul disi turna a fala dal prinsipitt. Cussi cant ch'un tibiac al dis ch'al stet scugnut «daciafa» una rouba, a voul disi ch'al stet turna a fala dal prinsipit, forsit, par esempli, parse ch'a jera stada fata mal o ch'a jera zuda piarduda che rouba. Di che strada i pudin encia tabaia d'un «dacianovadour», ch'al sares un ch'al fa un «dacianovament» cun che di «dacianova» e via indenant.

Essi a ciavecc: essi strac mart. I boscaroi, dopu un lunc zour di lavour tai boscs, a turnin dongia duzours a ciavecc.

E se ch'i pudin disi a rehuart dal mistieir dal «ciaracrudaroul»? Prin di dut stin turna indavour. Di cuintri al mont urban, la «ciara cruda» a je la natura sovacc, da che la vegetassiun a je spontania, come tai boscs e ta chei atris terens plens di baratt e erbis matis. Cussi un ciaracrudaroul al sares un ch'al lavura a seil viart ta la ciara cruda, o ch'a ghi plas passa dut il sio timp uli. Un boscaroul, par esempli, al e un ciaracrudaroul, come ch'a lu son encia i cuntadins e i ciassadours, par no dismintia parfin i dravours d'una volta. — Publicat tal scour di maic dal scour sent e vinciaseis.

Esau al vent i siei diritt di primaroul

I frutt a sterin cressutt e Esau al fadeva il ciassadour cun mistieir, il ciaracrudaroul, do che Jacop al era un on cuiet, ch'al veva mieit resta sot li tendis. Isac al tegniva dilet par Esau, ch'al ghi plaseva un grun la ciar di sovacc, ma Rebeca a tegniva dilet par Jacop. Un viacc che Jacop al era davour a prepara un potacc, Esau al stet turnat dongia da la ciara cruda, a ciavecc.

Al ghi stet dita Esau cussi a Jacop: «Sta lassami mangia un pocia di chista rouba rossa, ch'i soi strac mart». Par chel a lu sterin clamat Edun. Al stet dita Jacop: «Prin i ti as di vendimi i diritt di prin fi». Al ghi stet rispundut Esau: «I stai par muri; se ch'a m'interessin i diritt di prin fi?» Al stet alora dita Jacop: «Sta zuramilu davorman». Chel atri al ghi stet zurat e ghi ret vendut i siei diritt di primaroul a Jacop. Alora Jacop al ghi stet dat ron e potacc di lintt a Esau, ch'al stet mangiat e ret bevut, po al si stet jevat su e ret zut via. Cussi Esau al veva huardat di brut vouli i siei diritt di primaroul. — Prinsipit XXV. Publicat tal scour di maic dal scour sent e vinciaseis.

Drour tibiac 5

Stin ades zi a jodi enciamo calchi dic tibiac ch'al ni ven dai canadeis, insiemit cu li particularitatt da la prununsia tibiaca.

Un fnait: Chistu dic, ch'al identifica una viartidura tal mur cun lastris di veri, al ni ven dal franseis. Il plural al e «fnaitt» (fnàiθ), ch'al dupra la dupla tt, ch'i vi recardaris a fa la θ dal dic castilian paz o dal dic ingleis path. Esempli: Sta siara i fnaitt ch'al fa un freit urgnal.

Una galaria: Denant d'un grun di ciasis canadeisis di stil antic, a je una galaria, val a disi un purtic cuviart. La galaria a protecc la ciasa da la neif e da la ploia. Il plural al e «galariis» (galarìjis). Esempli: Come duzours il nonu al stet ciapat il giurnal si ret mitut a leilu t'a galaria. Par estensiun i duprin «galariut» par identifica ches butadis di siment tai apartamentt moderns, da che la zent a metin li rosis tal treif cialt o ch'a van four a ciapa una bociada d'aiar. Il plural al e «galariutt» (galariùθ).

E ades un dic ben dai vecius timps, cant che la zent a veva di zi davour ciasa par jodi se dut al era «in guviar»: il becos, cu l'asent su la final (becòs). Chistu dic al identifica chel post da ch'a va la zent a fa li bisugnis. Tai vecius timps, il becos a si ciatava davour ciasa prin da li instalassiuns modernis, ma in zour di huei chistu dic i lu duprin par tabaia dai gabinett moderns arumai dentri ciasa. Calchidun al dis cussi: «I vai in becos». Jodut arnu ch'al e pitost vulgar chistu mout di disi, i pudin encia disi cussi: «Stit scusa, i vai a jodi se dut al e in guviar».

In upusissiun a «dret» i vin «goucc» (góuç). Esemplis: A dreta e a goucc. A man dreta e a man goucc. Il peit dret e il peit goucc. Peis drett e peis goutt. Mans dretis e mans goutt. Cun di pi: Chel ch'al dupra soradut la man dreta al e «destriman», do ch'un «gugiman» al e chel ch'al dupra soradut la man goucc.

Sempri e duzours: I disin no dome «sempri» e «par sempri», ma encia «duzours» e «par duzours». Par tabaia cun enfasi, i pudin dupra tal stes timp ducius doi i moutt. Esemplis: I ti as sempri e duzours di fa cussi. Il tibiac ch'al duri par sempri e par duzours. 

Ciosun: Un dai nustris salutt amicai, duprat cant ch'i si ciatin o ch'i si lassin, al e «ciosun», ch'al sares il scurtament di «i soi il cio garsun». Par saluda, i pudin disi cussi: «Ciosun, semout?». Tai timps passatt un garsun, ch'al pudeva essi di calsisedi etat, al era un ch'al viveva sot da l'autoritat d'un paron, sensa libertat, val a disi un sclaf. L'us di «ciosun» in zour di huei al va capit in sens metaforic. Tal disighilu a d'un cion, i ghi fadin una prufessiun di lealtat, un codicc d'onour tra mascius, e no una prufessiun leteral di garsunitut. I vis encia di capi che «ciosun» al fa una risunansa funetica con «cion», ch'al e un amic.

Mandi: Cant ch'a si ciatin o ch'a si lassin, li masciis a no si disin mai «ciosun» una cu l'atra, ma ben «mandi». I duprin «mandi» encia tra mascius e masciis. Un masciu a nol ghi disara par mai «mandi» a d'un atri masciu, ch'al sares par lui una piardita total d'un fiar, stit nota ben.

Giahuocc, gismuocc: I vin enciamo un atri salut, duprat par ducius e tra ducius, sensa esitassiun, ma dome cant ch'i si ciatin: «giahuocc»; e par rispundi: «gismuocc». Doi cions a si podin par esempli saluta cussi: «Ciosun, giahuocc»; e chel atri: «Gismuocc, semout?».

In curt: (1) ciosun: masciu↔masciu; (2) mandi: masciu↔mascia, mascia↔mascia; (3) giahuocc, gismuocc: masciu↔masciu, masciu↔mascia, mascia↔mascia.

Cunseis di prununsia: arnù, ciòsun, màndi, giàhuocc, gìsmuocc, gàrsun; i stéi, i ti stèris, al stèt, a stèt, i stèrin, i stèris, a stèrin. — Publicat tal disanouf di maic dal scour sent e vinciaseis.

Ca di me un dic par te di Diu, o rei

Eglun rei di Muab al era gras cussi, do ch'Eut fi di Ghera al era gugiman. Eut al ghi stet dita cussi al rei: «Ca di me un ciacarac segret par te, o rei». Al stet dita il rei: «Sidins», e duchei ch'a jerin atour di lui a sterin zutt four. Eut al ghi stet zut dongia al rei, che, par gioldi il fresc, al era sentat tal plan d'adalt, ch'al era dome par lui. Al stet dita Eut: «Ca di me un dic par te di Diu, o rei». Alora lui al si stet jevat su dal sio siecc.

Intant Eut al stet slungiat la man goucc, ret tirat four il cliaf a dopli tai, ch'al la veva sul flanc dret, e ghi la ret parada dentri tal cufar al rei. Cu la lama al stet zut dentri encia il mani; il gras al si stet siarat atour da la lama, ch'Eut a nol ghi veva tirat four il cliaf dal cufar. Dopu siaratt e sbaratt i daras dal plan d'adalt, Eut al stet fuit tal purtic. Cant ch'al ret stat in strada, a sterin rivatt i garsuns da la cort e rin jodut ch'i daras dal plan d'adalt a jerin sbaratt. A si sterin dita un cul atri: «Sigur ch'al e davour a jodi se dut al e in guviar tal gabinet da la ciamara fresca». A sterin spetat un biel toc parse ch'il rei a nol viarzeva i daras dal plan d'adalt. Alora a sterin zutt a cioli la claf e rin disbarat: il lour siour al era distirat par ciara, mart. — Brehuefs III. Publicat tal disasiet di maic dal scour sent e vinciaseis.

Drour tibiac 4

Cio chi ades un esempli pi lunc duprant il drour. Li esplicassiuns i ju ciataris chissot, dopu l'esempli. Ta chistu test a si trata d'un chistul ch'al jout un urgnal su la tripla un, intant ch'al huida il sio troc:

«Sta jodi mo, un urgnal grant tant ch'un urculat propit sul bort d'a ruta. Aioi ch'al e grant mour 'stu boc li, a si disares un troc cui cars. Cor subit ch'i zedi pi planc, che se chistul al dessit di traviarsa a' mi disfa il troc perfet, ganauras. Sta fa i afars ciei, gno grant, sta resta tal bosc, ch'i no ai propit voia di fa un cimi huei s'a tripla un».

Dics: un urgnal (alces alces), un urculat (mostri gigant), il bort da la ruta (teren in banda da la strada), aioi (al pant maravea), grant mour (tant grant), un boc (urgnal), un troc (veicul pi grant dal motociar par trasparta rouba), i cars (hues ch'a vegnin four dal ciaf dal urgnal), cor (bisugna), perfet (four par four), ganauras (sensa dubi), un cimi (insident), la tripla un (la ruta 111).

I pos zonta ch'un «sap» al e un cron semprivert, presint dapardut tai boscs dal Chebec, e che la zent a lu dupra tant che cron di Nadal. Esempli: Il grant boc al steva li, tal miecc dai saps, propit dongia d'a ruta. Stit nota ben: I duprin il dic «boc» encia par indressassi a d'un amic. Esempli: Ei gno boc, da ch'i ti steris zut stamat sensa di me? Stamat: ta la matina di huei. Ma cio ch'i podin encia dupralu cun ironia: Ch'i ti si crous bon d'imbroiami, gno boc?

Par concludi i vi fai un esempli di giouc ch'a viatt i tibiacs a crachin a rehuart da la lenga furlana di chei dal veciu pais, che, a disi il veir, al e duventat propit un proverbi ca di nuatris: Mieit tabaia urgnal che no fevela arleif. In cont dal dic «arleif» arnu, a no si trata chi di zovins ch'a van a scuela, ma ben da la lenga ufissial ch'i furlans di che atra banda da l'aga a sterin adotada par miecc da la lour agensia regiunal (ARLeF). Cun di pi il verp «fevela» i no lu duprin mai, ch'al ni somea sglonf. — Publicat tal disasiet di maic dal scour sent e vinciaseis.

Drour tibiac 3

L'Uragan: I nestris vecius a jerin plens di spirt. Il flun Aricana, ch'al taca a Valdour par zi a muri ta la baia di Giacun, i vecius a lu clamavin l'Uragan. No parse ch'il flun a lu batevin i uragans, ma ben parse ch'il non dal flun par franseis (Harricana) al sunava par lour come «uragan». Al e cussi che calchidun al diseva «ju pal Uragan» par identifica il bandaval e «su pal Uragan» par identifica il bandamont. Nencia i canadeis a no disin una rouba cussi di matt.

S'a tripla un: La «tripla un» a je la ruta 111 (sent e undis) ch'a cor ta la regiun dal Tibi (Abitibi). Cussi un chistul al pos essi ciatat a disi una rouba dal genar: «Ret stat un insident s'a tripla un» (al ret stat un insident su la tripla un). O encia: «'Le un urgnal mart s'a tripla un». Non sientific dal urgnal: alces alces. Chistu rei dal bosc i lu clamin encia un «grant boc». Cunseis di prununsia: urgnàl, Tìbi, Abitìbi.

Calchi esempli d'elisiun: t'a ciamara (ta la ciamara), d'a regiun (da la regiun), s'a bruna (su la bruna), c'a sour (cu la sour), a' sitat (a la sitat), p'a not (pa la not). Esempli: Stet restat gno barba ca di nuatris p'a not.

Ciapu e tuc: I sterin jodut ta la voltada dal prin ciapitul dal Pissul prinsip ch'un «ciapu» al e un toc di vistiari ch'al si met sul ciaf. Par esempli i siours d'una volta a zevin sempri tal santruvil cul ciapu sul ciaf. Ma ca di nuatris i vin encia i «tucs». Un tuc, di solit fat di lana, al e chel toc ch'al si met sul ciaf tal unviar, e forsit encia tal prinviar e tal prinstat, par parassi dal freit.

Ch'a vi forsit plasin duchiscius nustris moutt di disi? Duchiscius, val a disi ducius chiscius; e di che strada: duchistu, duchista, duchistis. Esempli: Ei ch'i soi belza strac di duchistu mismas tibiac... Ma i speri ben di no par vuatris, parse ch'al e enciamo un caban di roubis a disivi ca di me. — Publicat tal sedis di maic dal scour sent e vinciaseis.

Drour tibiac 2

I vi fai ades calchi esempli duprant un fals amic, o s'i vulin tabaia ben par drour, forsit i podin encia disi «fals cion».

I catri treifs dal an a son: prinstat, estat, prinviar, unviar. Tal prinstat (mars, avril, maic) i vin il nustri «prin estat» prin dal estat stes (zuin, zulei, ost), do che tal prinviar (setembar, otubar, novembar) i vin il nustri «prin unviar» prin dal unviar stes (nolic, zenar, fevrar). E cio chi il fals cion: il nustri «prinviar» a nol a nuia a se fa cu la primavera dal veciu cuntinent.

Esemplis: Tal prinviar i diloucs a gambiin culour e a colin. 'Le il prinviar e i zours a si son scurtatt. Sta jodi mo, ch'il prinstat 'le rivat e il gazun 'le ben vert. Si ch'a si lu sint il prinviar, ch'al e rivat il moment di zi a milutt.

A rehuart dai puntt cardinai, ca di nuatris a son: ↑bandaval, →bandazour, ↓bandamont, ←bandanot. Cussi, il punt cardinal in upusissiun al bandaval al e il bandamont, e chel in upusissiun al bandazour al e il bandanot. Esemplis: Il sureli 'le zut bandanot. Gno fradi 'le zut a sta tal bandaval. Muntreal a je bandamont d'uchi.

Il vindaval al e un vint fart dal bandaval, do che chel dal bandanot al e il vindanot. Ta chistis ciaris, par via da la nustra geugrafia, il vindazour e il vindamont a suflin di rar.

Cunseis di prununsia: bàtu, chilumètru, cutubà, gàzun, santruvìl, mètru di Muntreàl, Chebèc, Canadà.

Ades i vi fai un esempli duprant il verp zigana, ch'al e un verp spes duprat ta li tabaiadis d'ogni zour. S'un chistul al voul marca un erour la di calchidun cun vous gherba, i disin ch'al zigana chel atri. Esempli: La mari a stet ziganat i frutt parse ch'a vevin fat un mismas t'a ciamara. — Publicat tal sedis di maic dal scour sent e vinciaseis.

Il starim sidinat

Ta chel stes zour, su la bruna, Gesu al ghi stet dita cussi ai siei dissepui: «Stin passa ta che atra riva». E lour, lassant indavour la zent, a lu sterin ciapat su cun se, cussi come ch'al era, sul batu. A jerin encia atris batus cun lui. Intant al stet scrucat four un grant cutuba e li ondis a plumbavin sul batu, tant ch'al era scasin belza plen. Lui al era sul davour dal batu ch'al durmiva suntun cussin. Alora a lu sterin sveat e ghi rin dita: «O Mastar, ca no t'imparta propit nuia ch'i murin?».

Alora lui, sveat, al stet ziganat il vint e ghi ret dita al mar: «Sta tasei, sta cuietati». E il vint al stet mart e dut al si stet bonat. Alora al ghi stet dita: «Parse mo ch'i vis poura? Ch'i no vis nencia feit?». Alora lour a sterin ciapat un grant timour e a si disevin un cul atri: «Ma lui cui mo ch'al e, che parfin il vint e il mar a ghi ubidissin?». — Marcas IV. Publicat tal cuindis di maic dal scour sent e vinciaseis.

Metru di Muntreal

Il metru di Muntreal, ta la pruvinsia dal Chebec, al a un'estensiun di scasin 66 km (sessantaseis chilumetrus), sistematt su catri liniis dotadis di 68 (sessantavot) stassiuns. Al e tra i pi traficatt dal pais, traspartant a zour via una media di pi d'un miliun di passagieirs tai zours di lavour. Il sistema dal metru al ret stat inaugurat tal 1966 (mil noufsent e sessantaseis). Un grun d'elementt architetonics a rin statt ispiratt ai metrus di Paris e d'atris sitatt franseisis come Lion e Marsilia.

I prins progett pa la custrussiun dal metru a van indavour tal 1910 (mil noufsent e deis), ma al stet coventat speta fin tal 1962 (mil noufsent e sessantadoi) prin ch'a tacassin i lavours, ch'a rin statt fatt in previsiun da l'espusissiun universal dal 1967 (mil noufsent e sessantasiet). Il prin toc, ciapant dentri 28 (vinciavot) stassiuns su do liniis dividudis, al ret stat inaugurat tal 1966 (mil noufsent e sessantaseis).

Un sburt a l'espansiun dal metru al rin di nouf stat dat da l'assegnassiun a la sitat dai zoucs olimpics dal 1976 (mil noufsent e setantaseis). Via pai ains a son sussedudis atris espansiuns da la reit, che l'ultima di ches a stet capitada tal 2007 (scour sent e siet), partant l'estensiun total a pi di 65 km (sessantasinc chilumetrus), cun 68 (sessantavot) stassiuns su 4 (catri) liniis: che verda, che naransa, che zala e che blu. La distansa media tra li stassiuns a je di 950 m (noufsent e sincanta metrus), cuntun minin di 296 m (dusint e novantaseis metrus) tal santruvil su la linia verda e un massin di 2,36 km (doi chilumetrus trentaseis) su la linia zala.

Tal 2023 (scour sent e vinciatrei) a stet viarzut la REM (Reit Espressa Metrupulitana), ch'a stet gambiat il mout di movissi in sitat. La REM a ja una curispundensa cun ogni linia di metru infour di che zala. — Publicat tal cuindis di maic dal scour sent e vinciaseis.

Drour tibiac 1

Par vi juda a capi il lengacc popular, ch'i tibiacs a lu clamin «drour», i stei pensat di scrivi una seria di tescc da ch'i vi fai esemplis ordenaris dal nustri mout di tabaia. Cio chi il Drour tibiac 1.

A nuatris tibiacs a ni plas un caban dupra il «stet e ret». Esemplis: Il veciu al stet ciapat la pulmunita e ret mart. Jeir i stei zut in sitat e rei restat blocat intun gian di ciars. Chista strutura gramatical cant ch'i la duprin, a voul disi ch'il fat al e beliben passat, un cas dal dut siarat. Stit cunsidera la diferensa tra chistis do frasis: Jeir i stei piardut li mes clatt e dopu li rei ciatadis sot il jet. Jeir i stei piardut li mes clatt e fint ades i no ai rivat a ciatali.

Un viacc, cant ch'i eri zovin, un furlan dal veciu pais al mi stet dumandat parse che nuatris tibiacs i tabaiavin cul stet e ret, e cussi i stei imparat ch'a no si lu dupra in Friul. Un'esplicassiun gramatical pi detaiada dal stet e ret a si la ciata tal ciapitul Drour tibiac 7.

Ades i vi fai un esempli tipic dal drour duprant il tiarmin «stet e ret» stes. Ma prin di dut i vis di savei ch'un «cion» al e un amic. Stin ades zi a jodi. Un chistul al ghi dis cussi a d'un cion: «Stei piardut un grun di beis ta chel afar, ca di me il smac»; e il cion al ghi rispunt: «Stet e ret», val a disi il passat al e passat.

S'un «cion» al e un amic, una «stour» al e un'amiga. Il dic «cion» al ni ven dai canadeis, do ch'al ni ven dai ghelics il dic «stour». Chiscius dics a no volin mai disi «murous» o «murousa», jodut ch'i murous e li murousis a no esistin ca di nuatris: s'un tibiac a nol e maridat, al resta selibatar, stet e ret.

I vin un ciar di dics ch'a ni ven dai canadeis e dai ghelics. Tai ciapitui ch'a vegnin, i scrivarai di pi no dome su duchei dics, ch'i ju sterin ciapatt su e mudificatt a la maniara tibiaca, ma encia su duchei moutt di disi ch'a son tibiacs four par four. Il lengacc popular al si clama «drour», dic ch'al deriva di «dravour», jodut ch'il lengacc al ret stat tabaiat par prin di chei dai nustris ch'a fadevin il mistieir dal boscaroul tai boscs da la regiun, da ch'a vevin di lavura insiemit cui dravours. A rehuart dal dic «tibiac», al deriva dal toponin Abitibi.

Se diferensa po tra «drour» e «tibiac»? Stin disi cussi: il drour al e il lengacc bas dal popul, do ch'il tibiac al e chel stes drour alsat al nivel di lenga, come ta li voltadis biblichis. E po a je encia la cuistiun da l'identitat: nuatris i disin ch'i sin tibiacs, e no drours.

Cunseis di prununsia: La dopla cc in fin di dic a fa la ç dal furlan dal Friul, cussi: goucc (góuç), nuvacc (nuvàç), potacc (potàç), sovacc (sovàç). La dopla tt in fin di dic a fa la θ dal castilian paz o dal ingleis path, cussi: goutt (góuθ), nuvatt (nuvàθ), ciapatt (çapàθ), piardutt (piardùθ). Denant di ua, ue, ui, uo, la h a fa la [x] dal castilian mujer o hijo, cussi: huardia (xuàrdia), huei (xuéi), hues (xuès), huidadour (xuidadóur), ahuocc (axuòç). La dopla ii a fa iji, cussi: fiis (fìjis), liniis (lìnijis), gambiin (gàmbijin), furmiis (furmìjis). La z a je propit come la z dal franseis o dal ingleis, cussi: zuventùt, zóur, belzà, parzóra. I suns cj e gj dal furlan dal Friul propit a no esistin ca di nuatris, cussi: ència, bòcia, dòngia, coràgiu. Li letaris sci a fadin sç, cussi: sciampavin (sçampàvin), chiscius (chìsçus), sciala (sçàla). I asentt a no si scrivin mai par tibiac; a son statt dupratt uchi dome a fins didatics.

Atris dics: bànuc, belibén, boscaróul, boscùr, bóun, cabàn, càrabat, ciadùf, ciàiloc, ciàpu, clìaf, cròn, dravóur, dróur, fàssoc, marecàcc, mùrlac, pitùn, riàlt, ròn, selibatàr, stóur. I vi fai encia un esempli di cuniugassiun regular tal presint indicatif (duprà): i dùpri, i ti dùpris, al dùpra, a dùpra, i duprìn, i duprìs, a dùprin. I vi fadarai atris esemplis intun ciapitul ch'al ven. — Publicat tal cutardis di maic dal scour sent e vinciaseis.

Sant Rumalt, camalduleis, a mil ains da la so mart

Rumalt al stet nassut tal secul deis a Ravena. D'una ciasada ilustra e prinsipesca, al stet menat in zuventut una vita plena di stravissis, tipica da la so cundissiun. Sfarssat di sio pari a fa di secont intun duel, al ret stat testemuni dal copament d'un sio parint. Cunturbat in mout prufunt di chistu fat, al stet dessidut d'espia il peciat dal pari ta l'abassia benedetina di Sant Apulinar a Classe, dongia di Ravena. Via pa la so permanensa di doi scour zour, al ghi stet cumparut do voltis in visiun il vescul martar, ch'i siei rescc a pulsin uli. Chistu fat al lu stet sburtat a ufrissi dal dut a Diu. Tirat dentri ta la cungregassiun, al stet lusit tant che model di virtut munastica e d'assetisin ma, di che strada, chista so cundota a ghi stet valut il marun e li persecussiuns da la banda dai cunfradis, che, ciapatt dal spirt di chistu mont, a no erin partatt a miora il lour mout d'essi.

Seneous d'una vita perfeta, Rumalt al stet lassat l'abassia dopu trei ains; al stet zut la dal rimit Marin, ch'al era a sta sul murlac dongia di Vignesia. Al stet cugnussut ta chel treif encia l'abat Guarin dal munistieir di Sant Micheil a Cuxa, situat da peit da la mont Canigou, tai Pireneus orientai. Rumalt, insiemit cun Marin e cul ex dous venessian Pieri Orseolo, al si stet sistemat no lontan di chel munistieir, dantsi via a d'un assetisin rigurous. Al ret stat uli ch'al stet madressut in lui il cunset da la vita rimitica, poiada d'una cumunitat sot la huida d'un superiour.

Dopu turnat in Italia, al si stet impegnat ad in plen a funda e daciaforma munistieirs e rimitatt, li ch'a sfluriva la vita rimitica. La numenansa di Rumalt tant che rimit ardint a stet rivada fint al emperadour Udon Tiarcc, ch'al lu stet numenat abat a Classe, incargantlu di daciaforma il munistieir. In ogni cas, dopu un an, Rumalt al stet rinunsiat al sio compit. Al si stet inviat banda da l'abassia di Mont di Cassin, da ch'al stet cugnussut un munic di non Benedet, encia lui seneous di mena una vita rimitica. Chel al lu stet menat tal sio ritieir intun louc clamat Pereum, no lontan di Ravena, dongia dai marecatt dal Po.

La tradissiun a conta che, in timp d'un sio pelegrinacc tai munistieirs, Rumalt al si stet indurmidit dongia da la sitat d'Arecc, in Toscana. Al stet jodut in sun i siei dissepui, vistutt di blanc, ch'a zevin su pa la sciala di Jacop dret in seil. Al stet interpretat il sun tant che segnal di Diu e, par chel, ret dessidut di funda un rimitacc ta chel louc. Intant ch'al zeva la dal vescul par dumandaghi il permes di meti in vora il sio proget, al stet ciatat il paron da la valada ch'al ghi stet cuntat di vei belza fat il stes sun encia lui e che, seneous di jodilu inverat, al veva intensiun di daghi via ai munics il teren intieir pa la custrussiun d'un munistieir. Il paron dal teren al si clamava Maldulus. Tant che sein di gratitudin tai siei cunfrontt, a ghi sterin mitut non al louc campus Malduli (ciamp di Maldulus); i munics d'uli a rin statt clamatt camaldulenses, val a disi «camalduleis», chei dal ciamp di Maldulus.

Tirant dongia i rimitt in cumunitatt pissulis, e fadint jentra ta la lour vita una regula fissa e l'ubidiensa al superiour, Rumalt al stet duventat il dacianovadour da la vita rimitica ta la Glesia bandanodica. Chist al stet sussedut intun treif cant ch'un grun d'abatt, ch'a no rispietavin cun fedeltat la regula di Sant Benedet, a menavin una vita munastica massa flapa, pi interessatt ch'a rin statt ai lour munistieirs che no al partaju indenant, cant che l'osservansa munastica a jera in declin. Ta chel moment, par miecc da la misericordia di Diu, Rumalt al si stet palesat al mont tant ch'il sureli tra i nuvatt. Al stet fundat chistu stamp maraveous di rimitt in Toscana, sui pics dai Apenins, tal miecc dai boscs di saps, tal sant rimitacc dal ciamp di Maldulus. Rumalt al e il sant protetour dai tibiacs. Al stet mart tal an mil e vinciasiet. — Publicat tal tredis di maic dal scour sent e vinciaseis.

Dineil al copa il drac

Al era un grant drac e i babiloneis a lu veneravin. Il rei al ghi stet dita cussi a Dineil: «I no ti podis disi che chistul a nol e un diu vif, alora sta aduralu». Ma Dineil al stet rispundut: «Jo i aduri il Signour gno Diu, parse che lui al e il Diu vif. Se tu, o rei, i ti mi das il permes, jo i coparai il drac sensa cliaf e sensa baston». Al stet dita il rei: «I ti lu dai». Alora Dineil al stet ciolt peis, sain e pei e ju ret fatt cuei insiemit, po al stet fat banucs e ju ret butatt ta la bocia dal drac. Il drac, dopu di veiju paratt ju, al stet sclopat. Alora al stet dita Dineil: «Cio mo se ch'i aduravis vuatris».

Cant ch'a lu sterin savut i babiloneis, a sterin restatt indignatt e si rin mitutt cuintri dal rei disint: «Il rei al e duventat giudeu. Al a frussat Bel, al a copat il drac e al a fat four i predis». A sterin zutt la dal rei e ghi rin dita: «Sta dani 'stu Dineil, che se di no i ti fadarin four, te e il cio ciailoc». Il rei al stet jodut ch'a lu sburtavin tant e ret scugnut molaghi Dineil. Chei a lu sterin butat ta la cia dai leons, da ch'al stet restat par seis zours. Ta che cia a jerin siet leons, e ogni zour ai leons a ghi butavin doi cadavars e do pioris. Ma ta che volta a no ghi sterin butat nuia, par ch'a mangiunassin Dineil.

Ta che volta al era in Giudea il profeta Abacuc. Dopu di vei fat cuei un potacc e di vei crevat il ron suntun plat, al steva zint tai ciamps par partaghilu ai setours. Ma l'agnul dal Signour al ghi stet dita cussi a Abacuc: «Il cio gusta sta partaghilu a Dineil ta la cia dai leons a Babilonia». Al stet dita Abacuc: «O Signour, Babilonia i no l'ai mai joduda e la cia i no 'nda sai nuia». Alora l'agnul dal Signour al lu stet brincat pal ciaf e lu ret alsat pai ciavei, e cu la farsa dal sio spirt al lu stet partat a Babilonia, parzora da la cia dai leons.

Abacuc al stet berlat: «O Dineil, Dineil, sta ciapa chista bociada, ch'al ti l'a mandada Diu». Al stet dita four Dineil: «I ti si sos propit recardat di me, o Diu, e i no ti as bandunat chei ch'a ti vulin ben». Dineil al si stet jevat su e ret tacat a mangia, e intant l'agnul di Diu al turnava subit a parta Abacuc tal post di prin. Il setin zour il rei al stet zut a vai Dineil. Rivat li da la cia, al stet huardat e ret jodut Dineil, ch'al era sentat. Alora al stet berlat: «I ti sos propit grant, o Signour Diu di Dineil, e four di te a no 'nd e nissun atri». Po al lu stet fat tira four d'uli e ret fat buta ta la cia chei ch'a vevin serciat la so ruvina, e chei a sterin statt subit mangiunatt sot i siei voi. — Dineil XIV. Publicat tal dodis di maic dal scour sent e vinciaseis.

I dravours a huidavin i pituns

I dravours a jerin chei ons ch'a huidavin i pituns tai fluns, par parta indenant ta l'aga un cunvoi di crons taiatt. I prins mulins in Canada a jerin di solit furnitt d'aga, di pissulis dimensiuns e instalatt no lontans dai boscs da ch'i ons a tiravin ju i crons. Dopu, cu l'instalassiun dai mulins pi inju dal flun, i dravours a vevin di huida i pituns viars il mulin fadintju flota sul peil da l'aga. In chei tocs pi amplis dal flun, i dravours a metevin insiemit i pituns par fa un boun; ma s'il flun al era stret o a voltt, o s'un ostacul al berdeava il lour lavour, a scugnivin disfa i bouns, par pudei parta indenant i pituns un davour di chel atri.

Il lavour al tacava di solit in prinviar dopu di vei mitut su un campament tal bosc, da ch'i ons a zevin a sta par pudei taca a tira ju i crons. A partavin i pituns su la riva dal flun cul socors dai bous o dai ciavai, e uli a ingrumavin i pituns. In prinstat a tacavin il traspart dai pituns tal flun; il compit dai dravours al era chel di sigura ch'i pituns a flotassin ju pal flun sensa berdeis.

Di solit l’echip al era fat di do scadris d'ons. I pi robuscc a vignevin mitutt par denant; s'a jodevin il prinsipit d'un mismas, a vevin di risolvilu davorman, prin ch'al capitas un gian. I ons di chista prima scadra a vevin d'essi tant fartt tal fisic. Al e dibant disi ch'il lour mistieir al era un grun periculous. La seconda scadra, mituda par davour, a jera fata d'ons mancul espertt ch'a vevin di tegni su la brena; a scugnivin sburta indenant i pituns ch'a jerin restatt indavour, chei piardutt da la prima scadra. Atris ons a lavuravin cul paic su la riva dal flun, sburtant indenant encia lour i pituns sparniciatt. — Publicat tal dodis di maic dal scour sent e vinciaseis.

Israel al stet passat il mar

Il Signour al ghi stet dita cussi a Mose: «Parse ch'i ti berlis viars di me? Sta disighi ai israelitt di zi indenant. Sta alsa il cio baston, sta slungia la man sul mar e sta dividilu, par ch'i israelitt a podin zi dentri tal miecc dal mar sul sut. Jo i indurissarai il cour dai egissians e lour a vi coraran davour. I m'implenarai di gloria su li spalis dal faraon, di duta la so armada, dai siei carabatt e dai siei ciavalieirs. I egissians a savaran ch'i soi il Signour cant ch'i mi sarai ciamat di gloria su li spalis dal faraon, dai siei carabatt e dai siei ciavalieirs».

L'agnul dal Signour, ch'al ciaminava denant dal campament d'Israel, al si stet dismot d'uli e si ret mitut par davour di lour. Encia la pilastra dal nuvacc, ch'a jera par denant, a si stet plassada par davour e si ret mituda tra i egissians e il campament d'Israel. Il nuvacc al ghi partava il scur ai prins e la lus ai secontt, e duta la not a stet passada cussi sensa ch'a pudessin zi dongia chei la di chiscius ca. Alora Mose al stet alsat la man sul mar, e par duta la not il Signour al stet tirat indavour il mar cuntun grant vindazour, e li aghis a si sterin suiadis e si ret dividudis.

I fis d'Israel a sterin zutt dentri tal miecc dal mar sul sut e li aghis a ghi sterin fat di muraia a dreta e a goucc. I egissians a ghi sterin corut davour e ducius i ciavai dal faraon, i siei carabatt e i siei ciavalieirs a sterin zutt dentri tal miecc dal mar par corighi davour. Tal huacc di bunora, il Signour, di da ch'al era ta la pilastra di fouc e di nuvacc, al stet huardat ju tal campament dai egissians e ghi ret fat zi in cunfusiun.

Al stet incugnat li ruis dai carabatt, cussi ch'a zevin indenant a farsa di rascs. A sterin dita i egissians: «Stin sciampa denant d'Israel, parse ch'il Signour al cumbat da la lour banda cuintri dai egissians». Al ghi stet dita il Signour a Mose: «Sta slungia la to man sul mar, par che li aghis a si butin ju sui egissians, i lour carabatt e i lour ciavalieirs». Mose al stet slungiat la man sul mar e, sul crica dal zour, il mar al stet turnat tal sio post. I egissians, ch'a sciampavin, a si sterin intivatt cu li aghis d'ogni banda, e il Signour al ju stet ciapatt sot tal miecc dal mar.

Li aghis a sterin turnadis e rin ciapat sot ducius i carabatt e i ciavalieirs da l'armada dal faraon, ch'a jerin zutt dentri tal mar par corighi davour. A no 'nda stet restat nencia un di lour. I israelitt invessit a sterin zutt indenant sul sut tal miecc dal mar e li aghis a ghi sterin fat di muraia a dreta e a goucc. Ta chel zour il Signour al stet giavat Israel da li mans dai egissians e Israel al stet jodut i egissians martt su la riva dal mar. Israel al stet jodut la man farta dal Signour ch'a si era butada ju cuintri dai egissians. Il popul al stet ciapat timour dal Signour, e ret crodut tal Signour e in Mose sio servidour. — Acsadas XIV. Publicat tal undis di maic dal scour sent e vinciaseis.

Israel al stet zut viars il mar

Il Signour al ghi stet dita cussi a Mose: «Sta disighi ai fis d'Israel di turna indavour e di campassi dongia di Pi-Achirot, tra Migdul e il mar. Ch'a si campin su la riva dal mar, denant di Bal-Zefun. Il faraon al pensara cussi dai israelitt: Cioju li, ch'a van di ca e di la, ch'il fassoc al ghi a siarat la strada. Jo i indurirai il cour dal faraon e chel al ghi corara davour ai israelitt. La me gloria i la mostrarai su li spalis dal faraon e di duta la so armada, e i egissians a savaran ch'i soi il Signour».

Pena ch'a ghi sterin contat al rei dal Egit ch'il popul al era sciampat, il cour dal faraon e dai siei garsuns al stet gambiat a rehuart dal popul. A sterin dita: «Se ch'i vin fat mo a lassa ch'Israel al zes via e ch'al fermas di fani servissi?» Alora il faraon al stet fat prepara il sio carabat e ret ciolt cun se la so armada. Dai carabatt a'nda stet ciolt seissent dai mieit, insiemit cun duchei atris carabatt ch'al stet pudut tira dongia in Egit, ognun huidat d'un ufissial. Il Signour al stet indurit il cour dal faraon rei dal Egit, ch'al si stet mitut a corighi davour ai israelitt. Ma i fis d'Israel a sterin saltatt four cun man alsada.

I egissians, val a disi ducius i ciavai dal faraon, i siei carabatt, i siei ciavalieirs e la so armada, a ghi sterin dat davour, brincantju ch'a jerin campatt su la riva dal mar, dongia di Pi-Achirot, denant di Bal-Zefun. Tal moment ch'il faraon al rivava, i israelitt a sterin alsat i voi e rin jodut ch'i egissians a ghi corevin davour. I israelitt a sterin ciapat poura e rin berlat viars il Signour. A ghi sterin dita a Mose: «Forsit parse ch'a no erin tombai in Egit ch'i ti ni as menatt a muri tal fassoc? Se ch'i ti ni as fat menantni four dal Egit? I ti lu vevin propit dita enciamo in Egit: Sta lassani resta sot dai egissians, ch'i vin mieit sta sot dai egissians che no muri tal fassoc». Al ghi stet dita Mose a la zent: «No stit vei poura. Stit tegni dur e i jodaris se ch'al fadara huei il Signour par salvani, parse ch'i egissians ch'i jodis huei i no ju jodaris mai atri. Il Signour al si metara a combati par vuatris; i vis dome di sta cuiett». — Acsadas XIV. Publicat tal deis di maic dal scour sent e vinciaseis.

I grancc a no capissin mai nuia

Un viacc, cant ch'i vevi seis ains, i stei jodut un'ilustrassiun tant biela intun libri sul boscur ch'al si clamava Storiis Veris. A mustrava un sarpint sciafoiadour ch'al parava ju una bestia sovacc. Cio chi la copia dal dissen:

Al era scrit tal libri: «I sciafoiadours a glotin intieir se ch'a ciapin, sensa mastialu. Dopu, a no rivin pi a movissi e a darmin via pai seis meis da la digestiun». Ta che volta i stei pensat un grun a ches storiis dal boscur e rei rivat encia jo, cuntun craiun di culour, a fa il prin dissen. Il gno dissen numar 1. Al era cussi:

Il gno ciaduf i ghi lu stei mustrat ai grancc dumandant s'al ghi fadeva poura. A mi sterin rispundut: «Parse mai ch'un ciapu al vares di fa poura?». Il gno a nol era il dissen d'un ciapu. Al era il dissen d'un sciafoiadour ch'al digeriva un elefant. I stei dissegnat alora il dentri dal sciafoiadour, par ch'i grancc a pudessin capi, ch'a jan sempri bisugna d'esplicassiuns. Il gno dissen numar 2 al era cussi:

I grancc a mi sterin cunseat di lassa di banda i dissens di sarpintt viartt e siaratt e di sta davour invessit a la geugrafia, a la storia, ai numars e a la gramatica. Al e cussi ch'i stei bandunat, ta l'etat di seis ains, una cariara magnifica di pitour. I mi eri piardut di coragiu cul smac dal gno dissen numar 1 e dal gno dissen numar 2. I grancc a no capissin mai nuia di bessoi e i frutt a si strachin di sta li sempri a fa capi e a daciafa capi. Cussi i stei scugnut sercia un atri mistieir e rei imparat a svola cui aviuns. I ai svolat un pouc dapardut pal mont. E la geugrafia, a je vera, a mi a zovat un grun. I eri bon di diferenssia, a colp, la Sina da l'Arizona. Al zova un grun, s'a si e piardutt via pa la not.

Cussi i ai vut, ta la me vita, un grun a se fa cun tanta zent seria. I ai vivut a lunc tra i grancc. I ju ai jodutt tant di dongia. La me upiniun a no e massa gambiada in mieit. Cant ch'i ciatavi un ch'a mi sumeava ch'al capis alc, i lu metevi a li provis cul gno dissen numar 1, ch'i lu ai sempri tignut cont. I vulevi savei se pardabon al capiva. Al mi rispundeva sempri: «Al e un ciapu». I no ghi tabaiavi alora ne di sciafoiadours, ne di boscurs, ne di rialtt. I mi metevi al sio nivel. I ghi tabaiavi di bricc, di golf, di pulitica e di cravatis. E chel al era tant cuntent di vei ciatat un siour cussi resunevul. — Il pissul prinsip, ciapitul prin. Publicat tal deis di maic dal scour sent e vinciaseis.