Par vi juda a capi il lengacc popular, ch'i tibiacs a lu clamin «drour», i stei pensat di scrivi una seria di tescc da ch'i vi fai esemplis ordenaris dal nustri mout di tabaia. Cio chi il Drour tibiac 1.
A nuatris tibiacs a ni plas un caban dupra il «stet e ret». Esemplis: Il veciu al stet ciapat la pulmunita e ret mart. Jeir i stei zut in sitat e rei restat blocat intun gian di ciars. Chista strutura gramatical cant ch'i la duprin, a voul disi ch'il fat al e beliben passat, un cas dal dut siarat. Stit cunsidera la diferensa tra chistis do frasis: Jeir i stei piardut li mes clatt e dopu li rei ciatadis sot il jet. Jeir i stei piardut li mes clatt e fint ades i no ai rivat a ciatali.
Un viacc, cant ch'i eri zovin, un furlan dal veciu pais al mi stet dumandat parse che nuatris tibiacs i tabaiavin cul stet e ret, e cussi i stei imparat ch'a no si lu dupra in Friul. Un'esplicassiun gramatical pi detaiada dal stet e ret a si la ciata tal ciapitul Drour tibiac 7.
S'un «cion» al e un amic, una «stour» al e un'amiga. Il dic «cion» al ni ven dai canadeis, do ch'al ni ven dai ghelics il dic «stour». Chiscius dics a no volin mai disi «murous» o «murousa», jodut ch'i murous e li murousis a no esistin ca di nuatris: s'un tibiac a nol e maridat, al resta selibatar, stet e ret.
I vin un ciar di dics ch'a ni ven dai canadeis e dai ghelics. Tai ciapitui ch'a vegnin, i scrivarai di pi no dome su duchei dics, ch'i ju sterin ciapatt su e mudificatt a la maniara tibiaca, ma encia su duchei moutt di disi ch'a son tibiacs four par four. Il lengacc popular al si clama «drour», dic ch'al deriva di «dravour», jodut ch'il lengacc al ret stat tabaiat par prin di chei dai nustris ch'a fadevin il mistieir dal boscaroul tai boscs da la regiun, da ch'a vevin di lavura insiemit cui dravours. A rehuart dal dic «tibiac», al deriva dal toponin Abitibi.

Se diferensa po tra «drour» e «tibiac»? Stin disi cussi: il drour al e il lengacc bas dal popul, do ch'il tibiac al e chel stes drour alsat al nivel di lenga, come ta li voltadis biblichis. E po a je encia la cuistiun da l'identitat: nuatris i disin ch'i sin tibiacs, e no drours.
Cunseis di prununsia: La dopla cc in fin di dic a fa la ç dal furlan dal Friul, cussi: goucc (góuç), nuvacc (nuvàç), potacc (potàç), sovacc (sovàç). La dopla tt in fin di dic a fa la θ dal castilian paz o dal ingleis path, cussi: goutt (góuθ), nuvatt (nuvàθ), ciapatt (çapàθ), piardutt (piardùθ). Denant di ua, ue, ui, uo, la h a fa la [x] dal castilian mujer o hijo, cussi: huardia (xuàrdia), huei (xuéi), hues (xuès), huidadour (xuidadóur), ahuocc (axuòç). La dopla ii a fa iji, cussi: fiis (fìjis), liniis (lìnijis), gambiin (gàmbijin), furmiis (furmìjis). La z a je propit come la z dal franseis o dal ingleis, cussi: zuventùt, zóur, belzà, parzóra. I suns cj e gj dal furlan dal Friul propit a no esistin ca di nuatris, cussi: ència, bòcia, dòngia, coràgiu. Li letaris sci a fadin sç, cussi: sciampavin (sçampàvin), chiscius (chìsçus), sciala (sçàla). I asentt a no si scrivin mai par tibiac; a son statt dupratt uchi dome a fins didatics.
Atris dics: bànuc, belibén, boscaróul, boscùr, bóun, cabàn, càrabat, ciadùf, ciàiloc, ciàpu, clìaf, cròn, dravóur, dróur, fàssoc, marecàcc, mùrlac, pitùn, riàlt, ròn, selibatàr, stóur. I vi fai encia un esempli di cuniugassiun regular tal presint indicatif (duprà): i dùpri, i ti dùpris, al dùpra, a dùpra, i duprìn, i duprìs, a dùprin. I vi fadarai atris esemplis intun ciapitul ch'al ven. — Publicat tal cutardis di maic dal scour sent e vinciaseis.
Aucun commentaire:
Publier un commentaire