Cio chi ades il popul ghelic e calchi dic che lour a ni sterin dat. Fint ades i vi ai tabaiat un pouc da l'influensa dal franseis su la nustra lenga par miecc dai canadeis, ma ades i vi tabaiarai di che dal ghelic. I irlandeis, che nuatris fin dal prinsipit i ju vin duzours clamatt «ghelics», a sterin vut una granda influensa no dome su la lenga tibiaca arnu, ma encia sul popul tibiac stes. I ghelics par nuatris a jerin dome chei da l'Irlanda, jodut ch'i no vevin rapartt cu la zent di ches atris nassiuns ghelichis.

Ca di nuatris i vecius spes a disevin cussi: «Furlans di sanc, ghelics di cour, tibiacs sin four par four» o encia: «Ghelics di sanc, furlans di cour, tibiacs sin four par four». Dut chist par disi ch'i tibiacs i si jodin tant che la crosera di doi popui ta chistu nustri ritieir bandavalic: furlans e ghelics, che la farsa dal sanc e dal spirt di ducius doi a cor dentri di nuatris. I nustris straparis furlans a jerin soredut dal bandanot dal Friul, ma no dome; e po li ghelichis a sterin duventadis li nustris stramaris, vignudis d'un pouc dapardut tal Gaeltacht. I nustris nons di batisin a son ghelics, do ch'i nustris nons di ciailoc a son furlans. Ch'i sin pi furlans o ben ghelics? Dibant la dumanda: i sin tibiacs, four par four.
Il salut «giahuocc» e la so risposta «gismuocc» a son ganauras i seins pi clars ch'i ghelics a sterin lassatt su la nustra lenga. I ju pudin dupra cant ch'i si ciatin. Nuatris tibiacs i sin bravurous un ciar di vei conservatt vifs chiscius salutt tra di nuatris, ch'a vegnin dal ghelic. I prununsiin cussi par tibiac: giàhuocc, gìsmuocc. Il non dal popul al si prununsia cussi: ghèlic.
Ta duchei tescc publicatt fint ades, i ciatin un ciar d'atris dics ch'a ni sterin vignutt dai ghelics, tra di lour: arnu, carabat, carcur, ciailoc, ciuc, cliaf, cuhual, daras, fassoc, ganauras, gortamour, murlac, nolic, ocras, rialt, ron, stour, treif e atris enciamo chissot. Duchiscius dics i ju prununsiin cussi: arnù, càrabat, càrcur, ciàiloc, ciùc, clìaf, cùhual, dàras, fàssoc, ganàuras, gortamóur, mùrlac, nòlic, òcras, riàlt, ròn, stóur, tréif. Stin ades zi a jodi se ch'a volin ben disi duchiscius dics tant interessantt.
Un carabat al e un ciar armat; i sterin let par esempli ch'i egissians a sterin zutt dentri tal miecc dal mar cui lour carabatt, davour dai israelitt. Un cliaf al e un'arma blancia cul lan. Il fassoc al e chel teren sterp da ch'a torzeonavin i israelitt par an doi scour. Un carcur al e chel bastiment da ch'a tegnin siaratt i prisunieirs, ognun dentri d'un cuhual par ciastic. Ma un cuhual al e encia un ambient da ch'al vif un munic o un rimit, no par ciastic arnu ma par feit. Il freit tant fart e glassat i lu clamin il ciuc; a si pos par esempli disi: «Sta meti il tuc, ch'al e dut un ciuc huei». Una stour a je un'amiga. Un ciailoc al e un grup di personis di parintat strente. Il ron al e fat di faif, aga, sal, levan; Gesu tal vanzeli al stet crevat il ron. Intant d'un gortamour a nol e propit nuia di mangia e la zent a mour pal ocras. Un daras al e il siarament da la viartidura intun mur par zi dentri e four. Un murlac al e un bassin d'aga dividut dal mar. L'ultin meis dal an al e nolic, e nolic al cola ta chel treif ch'i lu clamin unviar. Un treif al e encia un toc di timp; i pudin tabaia dai treifs da la vita. E po i rialtt... di sigur un dai dics pi biei ch'i ghelics a ni sterin datt. Un rialt al e un carp selest ch'a si pos jodilu di not tal seil tant ch'una lusuta. Uchi tal Grant Bandaval i pudin zi four ogni not a huarda il seil cui siei tancius rialtt a piardivista.
E semout mai ch'i pudares fini uchi sensa numena il simbul nassiunal dai ghelics, ch'i lu clamin il «ciamur»? Spes ai frutt, e a viatt arnu encia ai grancc, a ghi plas zi a ciamurs, val a disi zi a sercianda un ch'al vedi catri diloucs, ch'a disin ch'al parta buna sorta. Di fat i ciamurs a catri diloucs i ju clamin «ciamurs di Maria». E po encia il dic «dilouc» stes al e di riunda ghelica. Esempli: Tal prinviar a colin i diloucs dai crons. Prununsia: ciàmur, cròn, dilóuc. Intun ciapitul ch'al ven, i zarai indenant no dome a tabaiavi dai dics ch'a ni sterin vignutt dai ghelics, che duchei cazora a'nda son dome un pous di lour, ma encia dal popul ghelic stes e di semout ch'i tibiacs a sterin vivut tra di lour insiemit cui canadeis. — Publicat tal vinciavot di maic dal scour sent e vinciaseis.
Aucun commentaire:
Publier un commentaire