Drour tibiac 5

Stin ades zi a jodi enciamo calchi dic tibiac ch'al ni ven dai canadeis, insiemit cu li particularitatt da la prununsia tibiaca.

Un fnait: Chistu dic, ch'al identifica una viartidura tal mur cun lastris di veri, al ni ven dal franseis. Il plural al e «fnaitt» (fnàiθ), ch'al dupra la dupla tt, ch'i vi recardaris a fa la θ dal dic castilian paz o dal dic ingleis path. Esempli: Sta siara i fnaitt ch'al fa un freit urgnal.

Una galaria: Denant d'un grun di ciasis canadeisis di stil antic, a je una galaria, val a disi un purtic cuviart. La galaria a protecc la ciasa da la neif e da la ploia. Il plural al e «galariis» (galarìjis). Esempli: Come duzours il nonu al stet ciapat il giurnal si ret mitut a leilu t'a galaria. Par estensiun i duprin «galariut» par identifica ches butadis di siment tai apartamentt moderns, da che la zent a metin li rosis tal treif cialt o ch'a van four a ciapa una bociada d'aiar. Il plural al e «galariutt» (galariùθ).

E ades un dic ben dai vecius timps, cant che la zent a veva di zi davour ciasa par jodi se dut al era «in guviar»: il becos, cu l'asent su la final (becòs). Chistu dic al identifica chel post da ch'a va la zent a fa li bisugnis. Tai vecius timps, il becos a si ciatava davour ciasa prin da li instalassiuns modernis, ma in zour di huei chistu dic i lu duprin par tabaia dai gabinett moderns arumai dentri ciasa. Calchidun al dis cussi: «I vai in becos». Jodut arnu ch'al e pitost vulgar chistu mout di disi, i pudin encia disi cussi: «Stit scusa, i vai a jodi se dut al e in guviar».

In upusissiun a «dret» i vin «goucc» (góuç). Esemplis: A dreta e a goucc. A man dreta e a man goucc. Il peit dret e il peit goucc. Peis drett e peis goutt. Mans dretis e mans goutt. Cun di pi: Chel ch'al dupra soradut la man dreta al e «destriman», do ch'un «gugiman» al e chel ch'al dupra soradut la man goucc.

Sempri e duzours: I disin no dome «sempri» e «par sempri», ma encia «duzours» e «par duzours». Par tabaia cun enfasi, i pudin dupra tal stes timp ducius doi i moutt. Esemplis: I ti as sempri e duzours di fa cussi. Il tibiac ch'al duri par sempri e par duzours. 

Ciosun: Un dai nustris salutt amicai, duprat cant ch'i si ciatin o ch'i si lassin, al e «ciosun», ch'al sares il scurtament di «i soi il cio garsun». Par saluda, i pudin disi cussi: «Ciosun, semout?». Tai timps passatt un garsun, ch'al pudeva essi di calsisedi etat, al era un ch'al viveva sot da l'autoritat d'un paron, sensa libertat, val a disi un sclaf. L'us di «ciosun» in zour di huei al va capit in sens metaforic. Tal disighilu a d'un cion, i ghi fadin una prufessiun di lealtat, un codicc d'onour tra mascius, e no una prufessiun leteral di garsunitut. I vis encia di capi che «ciosun» al fa una risunansa funetica con «cion», ch'al e un amic.

Mandi: Cant ch'a si ciatin o ch'a si lassin, li masciis a no si disin mai «ciosun» una cu l'atra, ma ben «mandi». I duprin «mandi» encia tra mascius e masciis. Un masciu a nol ghi disara par mai «mandi» a d'un atri masciu, ch'al sares par lui una piardita total d'un fiar, stit nota ben.

Giahuocc, gismuocc: I vin enciamo un atri salut, duprat par ducius e tra ducius, sensa esitassiun, ma dome cant ch'i si ciatin: «giahuocc»; e par rispundi: «gismuocc». Doi cions a si podin par esempli saluta cussi: «Ciosun, giahuocc»; e chel atri: «Gismuocc, semout?».

In curt: (1) ciosun: masciu↔masciu; (2) mandi: masciu↔mascia, mascia↔mascia; (3) giahuocc, gismuocc: masciu↔masciu, masciu↔mascia, mascia↔mascia.

Cunseis di prununsia: arnù, ciòsun, màndi, giàhuocc, gìsmuocc, gàrsun; i stéi, i ti stèris, al stèt, a stèt, i stèrin, i stèris, a stèrin. — Publicat tal disanouf di maic dal scour sent e vinciaseis.

Aucun commentaire:

Publier un commentaire