Stin ades cunsidera il stet e ret pi in detai, ciapant prin di dut chist'esempli: Jeir il veciu al stet colat ju pa li scialis e ret mart. Chist al sares un mout di disi ch'il nustri povar veciu al e rumai ta chel atri mont par via d'una colada ju pa li scialis jeir. A si trata ta che frasa dal passat semplicc, ch'i lu duprin par indica ch'un fat al stet sussedut e ret finit tal passat.
Par no disi «al stet» do voltis, i duprin «ret», che sensa il socours di chist'ultin, la frasa a duventares pi bruta: Jeir il veciu al stet colat ju pa li scialis e al stet mart. Cussi il «ret» al ciapa il post dal secont «al stet». Di che strada i no vin dome un «stet e ret», ma encia un «stei e rei», un «steris e ris» e un «sterin e rin», parse che ogni persona gramatical a ja la so forma. Esemplis: I stei lassat il pais e rei zut in sitat. I ti steris lassat il pais e ris zut in sitat. Al stet lassat il pais e ret zut in sitat. A stet lassat il pais e ret zuda in sitat. I sterin lassat in pais e rin zutt (zudis) in sitat. I steris lassat il pais e ris zutt (zudis) in sitat. A sterin lassat il pais e rin zutt (zudis) in sitat.
Cunseis di prununsia: i stéi e réi, i ti stèris e rìs, al stèt e rèt, a stèt e rèt, i stèrin e rìn, i stèris e rìs, a stèrin e rìn. Insiemit cun chista strutura gramatical al ghi va sempri il partissipi passat: al stèt colàt e si rèt fàt màl. Stit nota ben che li vocals lungis dal furlan dal Friul a no esistin ca di nuatris, si ch'i disin colàt e màl, e no colât e mâl.
Ades i vis di savei che, spes, la cuniunssiun «e» a cola dal dut. Esemplis: Stet colat ju pa li scialis ret mart. Stet colat si ret fat mal. Stei lassat il pais rei zut in sitat. Sterin zutt dentri rin sbarat il daras. Ecunumia tibiaca, po. I vis encia di savei ch'i no disin «stei stat», «stet stat» e via indenant.
Cul partissipi passat «stat», i vin duzours di dupra li secondis formis. Esempli: «ret stat cuntent»; che se di no, i varin: «stet stat cuntent», ch'al e come ch'a disin a viatt i pissui
ch'a stan davour a impara il tibiac. Un ultin esempli, da ch'a si trata d'un arleif disubidient: Al ret stat clamat e fat zi four da la scuela; o enciamo di pi a drour via: Ret stat clamat fat zi four d'a scuela.

In pi di dutis li particularitatt lessicals, fonologichis e prosodichis (a disin ch'i tabain cu la cadensa dai irlandeis, ch'i ju clamin i ghelics), chistu nustri «stet e ret» al e ganauras la strutura gramatical ch'a diferensia di pi il tibiac dal furlan dal Friul. A rehuart dal dic ghelic «daras», duprat cazora intun dai esemplis, stit jodi il Drour tibiac 10. — Publicat tal vinciadun di maic dal scour sent e vinciaseis.
Aucun commentaire:
Publier un commentaire